Uw stem is niet het pro­bleem. Uw adem­ha­ling mis­schien wel

Waarom stemklachten soms lager beginnen dan mensen denken

"Mijn stembanden zijn waarschijnlijk versleten."

Het is een gedachte die veel mensen hebben wanneer hun stem hen steeds vaker in de steek lijkt te laten. Ze worden sneller hees, moeten vaker hun keel schrapen of merken dat praten aan het einde van de dag meer moeite kost dan vroeger.

De logische conclusie is vaak dat er iets mis moet zijn met de stem zelf.

Met de stembanden.

Met de keel.

Maar binnen Huis voor Logopedie zien we regelmatig dat het verhaal complexer is. Bij een deel van de mensen blijken de stembanden niet de belangrijkste oorzaak van de klachten. Dan speelt er iets anders mee: de manier waarop ademhaling, spanning en stemgebruik met elkaar samenwerken.

Of juist niet meer optimaal samenwerken.

De stem draait op meer dan alleen stembanden

Wanneer mensen nadenken over hun stem, denken ze meestal aan hun keel. Dat is begrijpelijk. Daar voelen we immers de klachten.

Toch ontstaat stemgeluid niet in de keel alleen.

De stem is het resultaat van een samenwerking tussen ademhaling, stembanden, spieren en zenuwstelsel. Lucht uit de longen brengt de stembanden in trilling, waarna het geluid verder wordt gevormd door de mond- en keelholte.

De ademhaling vormt daarbij de energiebron van de stem.

Dat betekent niet dat ademhalingsproblemen altijd de oorzaak zijn van stemklachten. Wel zien logopedisten regelmatig dat een minder efficiënt ademhalingspatroon een belangrijke rol kan spelen bij het ontstaan of in stand houden van klachten.

Volgens de Nederlandse Vereniging voor Logopedie en Foniatrie (NVLF) is een goede adem-stemcoördinatie een belangrijke voorwaarde voor gezond stemgebruik.

Wanneer de stem moet compenseren

Binnen de logopedie spreken we soms over inefficiënt of compensatoir stemgebruik.

Dat klinkt technisch, maar het principe is eenvoudig.

Wanneer de ademhaling onvoldoende ondersteuning biedt tijdens het spreken, gaat het lichaam vaak compenseren. Extra spanning ontstaat dan in spieren rondom het strottenhoofd, de nek of de schouders om toch voldoende stemgeluid te produceren.

Op korte termijn lukt dat vaak prima.

Op langere termijn kan deze compensatie leiden tot klachten zoals:

• heesheid;
• stemvermoeidheid;
• keelschrapen;
• een gespannen stem;
• een gevoel van tekort aan adem tijdens het spreken.

De stem zelf is dan niet per definitie het probleem. Soms is zij juist degene die zichtbaar maakt dat andere processen minder efficiënt verlopen.

Kunnen stemklachten door stress ontstaan?

Dit is een vraag die veel mensen stellen.

Het korte antwoord is: ja, stress kan een rol spelen. Maar de relatie is vaak indirecter dan mensen denken.

Wanneer we spanning ervaren, reageert ons zenuwstelsel automatisch. De ademhaling versnelt, spieren spannen zich aan en het lichaam bereidt zich voor op actie.

Voor een korte periode is dat een gezonde reactie.

Wanneer die spanning langdurig aanwezig blijft, kan dit invloed hebben op ademhaling, houding en stemgebruik.

Volgens stemonderzoekers zien we bij mensen met langdurige stress vaker patronen van verhoogde spierspanning rondom het strottenhoofd. Hierdoor kan spreken meer inspanning gaan kosten en kunnen stemklachten ontstaan of verergeren.

Dat betekent niet dat stemklachten "tussen de oren zitten". Integendeel. De klachten zijn echt. Wel kan spanning invloed hebben op de manier waarop het lichaam de stem aanstuurt.

Wat we in de praktijk zien

Binnen Huis voor Logopedie begeleiden we regelmatig volwassenen die verrast worden door de oorzaak van hun klachten.

Een docent die aan het einde van iedere werkdag hees thuiskomt.

Een zorgverlener die na een paar uur spreken stemvermoeid raakt.

Een leidinggevende die merkt dat online vergaderingen meer energie kosten dan vroeger.

Niet zelden hebben deze cliënten al geprobeerd harder te articuleren, duidelijker te spreken of meer volume te gebruiken.

Dat lijkt logisch.

Maar soms vergroot extra inspanning juist de belasting.

Wanneer ademhaling en stem niet optimaal samenwerken, leidt harder werken namelijk niet altijd tot beter functioneren.

Waarom beroepssprekers extra kwetsbaar zijn

Niet iedereen gebruikt zijn stem op dezelfde manier.

Voor docenten, coaches, trainers, zorgprofessionals, callcentermedewerkers en leidinggevenden is de stem een essentieel werkinstrument.

Juist bij deze groep zien we dat kleine veranderingen in ademhaling of stemgebruik grote gevolgen kunnen hebben.

Een accountant merkt misschien pas na maanden dat zijn stem sneller vermoeid raakt.

Een docent merkt het vaak al na één werkdag.

De belasting is simpelweg veel groter.

Daarom worden stemproblemen binnen deze beroepsgroepen steeds vaker gezien als een arbeidsgerelateerd gezondheidsprobleem.

Wat kan een logopedist betekenen?

Veel mensen associëren logopedie vooral met spraak- en taalproblemen.

Maar logopedisten zijn ook gespecialiseerd in stem, ademhaling en communicatieve belastbaarheid.

Volgens Hannah Bos, logopedist bij Huis voor Logopedie, ontstaat er regelmatig opluchting wanneer cliënten begrijpen hoe verschillende factoren elkaar beïnvloeden.

"Mensen denken vaak dat hun stem kapot is. In de praktijk zien we regelmatig dat de stem vooral hard aan het werk is om andere processen op te vangen. Wanneer iemand efficiënter leert omgaan met ademhaling, spanning en stemgebruik, neemt de belasting op de stem vaak af."

De begeleiding kan zich richten op:

• adem-stemcoördinatie;
• verminderen van overmatige spierspanning;
• efficiënter stemgebruik;
• vergroten van stemuithoudingsvermogen;
• omgaan met stembelasting op het werk;
• bewustwording van belastende gewoonten.

Het doel is niet om harder te leren spreken.

Het doel is om met minder inspanning meer te bereiken.

Herkent u dit?

Mensen met ademhalings- of spanningsgerelateerde stemklachten herkennen zich vaak in één of meer van de volgende situaties:

✓ Uw stem raakt sneller vermoeid.

✓ U bent regelmatig hees.

✓ U moet vaak uw keel schrapen.

✓ Praten kost meer energie dan vroeger.

✓ U heeft tijdens het spreken het gevoel lucht tekort te komen.

✓ Uw klachten nemen toe tijdens drukke of stressvolle periodes.

✓ U gebruikt uw stem intensief voor uw werk.

Wanneer meerdere van deze signalen herkenbaar zijn, kan het zinvol zijn om uw stemgebruik en ademhaling te laten onderzoeken.

Wanneer is het verstandig om hulp te zoeken?

Stemklachten kunnen verschillende oorzaken hebben.

Daarom is het belangrijk klachten niet te lang te negeren.

Houdt heesheid langer dan drie weken aan? Of nemen de klachten toe? Dan is het verstandig contact op te nemen met uw huisarts.

Afhankelijk van de situatie kan aanvullend onderzoek door een KNO-arts nodig zijn.

Een logopedisch onderzoek kan vervolgens inzicht geven in de rol van ademhaling, stemgebruik, spanning en belastbaarheid.

Soms begint herstel lager dan u denkt

Wanneer stemklachten ontstaan, kijken mensen vaak direct naar hun stem.

Dat is logisch.

Daar voelen ze immers het probleem.

Maar de stem staat niet op zichzelf.

Ze werkt samen met de ademhaling, de spieren, het zenuwstelsel en de manier waarop we ons dagelijks door het leven bewegen.

Misschien is dat wel de belangrijkste boodschap.

Een vermoeide stem betekent niet automatisch dat er iets mis is met de stembanden.

Soms probeert uw stem u juist iets duidelijk te maken over de manier waarop uw lichaam functioneert.

En soms begint herstel daarom niet in de keel.

Maar een stuk lager.

Bronnen

• Nederlandse Vereniging voor Logopedie en Foniatrie (NVLF)
• Titze IR. Principles of Voice Production
• Boone DR, McFarlane SC, Von Berg SL, Zraick RI. The Voice and Voice Therapy
• Verdolini Abbott K. et al. Lessac-Madsen Resonant Voice Therapy
• American Speech-Language-Hearing Association (ASHA) – Voice Disorders
• Koninklijke Nederlandse Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG)