“Mijn partner zegt steeds dat ik te zacht praat. Maar voor mij klinkt mijn stem normaal.”
Dat verschil is belangrijk.
Bij de ziekte van Parkinson kan niet alleen het spreken veranderen. Ook de waarneming van het eigen stemvolume kan verstoord raken. Onderzoek bij mensen met Parkinson en hypofonie (zachte stem) laat zien dat zij afwijkingen kunnen hebben in het waarnemen en reguleren van spraakluidheid. Daardoor kan een stem voor de spreker voldoende luid klinken, terwijl een gesprekspartner moeite heeft om hem of haar te verstaan. De reactie ligt voor de hand: “Praat wat harder.” Soms helpt dat even. Maar wanneer iemand korte tijd later opnieuw zachter spreekt, is steeds dezelfde aanwijzing niet voldoende. Dan is het belangrijk om te onderzoeken waarom het stemvolume en de verstaanbaarheid veranderen.
Waarom wordt de stem bij Parkinson zachter?
Parkinson wordt vooral geassocieerd met veranderingen in bewegen. Minder bekend is dat spreken eveneens afhankelijk is van nauwkeurig aangestuurde bewegingen.
Parkinson beïnvloedt ook stem en spraak
Bij Parkinson kan hypokinetische dysartrie ontstaan. Dit is een neurologische spraakstoornis waarbij verschillende aspecten van het spreken kunnen veranderen. De stem kan zachter worden. Klanken kunnen minder precies worden uitgesproken, het spreektempo kan veranderen en er kan minder variatie ontstaan in toonhoogte en luidheid. Ook een hese of meer ademende stemkwaliteit kan voorkomen. Niet iedereen met Parkinson heeft dezelfde combinatie of ernst van klachten. Daarom is individuele beoordeling belangrijk.
Waarom merk je zelf niet altijd dat je zachter praat?
Dit is een belangrijk onderdeel van het probleem. Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat mensen met Parkinson en hypofonie het eigen stemvolume anders kunnen waarnemen en reguleren. In onderzoek naar spraakluidheid gebruikten deelnemers met Parkinson een beperkter bereik bij het waarnemen en produceren van verschillende luidheidsniveaus dan een controlegroep. Dat helpt verklaren waarom iemand het gevoel kan hebben op een normaal volume te spreken, terwijl anderen een duidelijk zachtere stem horen. Thuis kan hierdoor een herkenbaar patroon ontstaan. De partner vraagt om harder te praten. Het stemvolume neemt tijdelijk toe. Tijdens het verdere gesprek wordt de stem opnieuw zachter. Dat hoeft geen gebrek aan aandacht of inzet te zijn. De eigen waarneming van stemluidheid kan onderdeel zijn van het probleem.
Waarom helpt ‘praat harder’ niet altijd?
De aanwijzing is begrijpelijk. Toch vertelt “harder” iemand nog niet hoe het spreken moet veranderen.
Verstaanbaarheid is meer dan volume
Een zachte stem kan een belangrijke oorzaak zijn van verminderde verstaanbaarheid, maar is niet de enige mogelijke factor. Ook articulatie, spreektempo, intonatie, stemkwaliteit en ademhaling kunnen bij hypokinetische dysartrie veranderen. Iemand kan dus luider gaan spreken en toch moeilijk verstaanbaar blijven. Daarom is de relevante vraag niet alleen: “Kun je harder praten?” Belangrijker is: “Welke aspecten van jouw spreken zorgen ervoor dat je tijdens dagelijkse gesprekken minder goed verstaanbaar bent?”
Wat onderzoekt een logopedist bij Parkinson?
Een logopedisch onderzoek gaat verder dan luisteren naar het stemvolume.
Het totale spreken wordt beoordeeld
Afhankelijk van de klachten en hulpvraag kan een logopedist onder andere kijken naar:
Ook spontane spraak is belangrijk. Wetenschappelijke literatuur over hypokinetische dysartrie beschrijft dat onderzoek verschillende onderdelen van het spreken en de communicatieve participatie moet meenemen.
In de behandelkamer lukt het soms wel
Iemand kan tijdens een gerichte spreekoefening voldoende luid spreken, maar tijdens spontaan vertellen weer zachter worden. Dat verschil is relevant. Het laat zien dat een vaardigheid tijdens een oefening kunnen uitvoeren niet hetzelfde is als deze zelfstandig tijdens dagelijkse communicatie toepassen. Daarom hoort bij logopedisch onderzoek ook de vraag waar iemand daadwerkelijk problemen ervaart. Telefoneren stelt andere eisen dan een rustig gesprek thuis. Spreken tijdens een verjaardag of vergadering vraagt weer iets anders.
Wat kan logopedische behandeling betekenen?
Welke behandeling passend is, hangt af van de uitkomsten van het onderzoek. Er bestaat niet één stemoefening die geschikt is voor iedereen met Parkinson.
Gericht werken aan stemintensiteit
Wanneer een verminderd stemvolume een belangrijke rol speelt, kan behandeling zich richten op het vergroten en bewust toepassen van stemintensiteit. Voor logopedische behandeling van hypokinetische dysartrie bestaat wetenschappelijke onderbouwing. Systematische reviews en meta-analyses laten onder andere gunstige effecten zien op stemluidheid. Ook zijn in onderzoek verbeteringen in verstaanbaarheid gevonden.
Voor intensieve stembehandeling, waaronder LSVT LOUD, zijn gerandomiseerde onderzoeken beschikbaar. In een gerandomiseerde studie bleef de toename van de gemeten stemluidheid na behandeling ook bij een follow-up na zeven maanden aantoonbaar. Dat betekent niet dat iedere persoon met Parkinson dezelfde behandeling nodig heeft of hetzelfde resultaat bereikt.
Het eigen stemvolume leren beoordelen
Voor sommige mensen is niet alleen het produceren van meer stemvolume relevant. Ook het beter leren beoordelen en reguleren van de eigen stemluidheid kan onderdeel zijn van de behandeling. Wat voor de spreker in eerste instantie ongewoon luid klinkt, kan voor een gesprekspartner dichter bij een functioneel stemvolume liggen. De logopedist kan daarbij feedback gebruiken om de koppeling tussen wat iemand doet, wat iemand zelf ervaart en wat de gesprekspartner hoort te ondersteunen.
Oefenen waar spreken ertoe doet
Uiteindelijk moet een verandering bruikbaar zijn buiten de behandelkamer. Kan iemand aan de telefoon verstaanbaar blijven? Lukt het om tijdens een maaltijd een volledige zin hoorbaar uit te spreken? Kan iemand deelnemen aan een gesprek met meerdere mensen zonder voortdurend te moeten herhalen? Dit soort situaties helpt om behandeldoelen te verbinden aan het dagelijks functioneren.
Wat kan een partner doen?
Een partner kan de communicatie ondersteunen. Dat is iets anders dan de onderliggende stem- of spraakverandering behandelen.
Geef gerichte feedback
Steeds “harder” zeggen geeft weinig informatie. Het kan bruikbaarder zijn om concreet te benoemen wat niet verstaanbaar was. Bijvoorbeeld dat het einde van de zin moeilijk te horen was of dat een bepaald woord niet duidelijk overkwam. Zo wordt de feedback specifieker.
Maak het gesprek gemakkelijker
Ook de omstandigheden beïnvloeden hoe gemakkelijk mensen elkaar verstaan. Praten vanuit verschillende kamers, achtergrondgeluid of meerdere mensen die tegelijkertijd spreken kunnen communicatie moeilijker maken. Elkaar aankijken, achtergrondgeluid beperken en voldoende tijd nemen kunnen helpen. Deze aanpassingen behandelen een spraakstoornis niet. Ze kunnen wel voorkomen dat communicatie onnodig moeilijk wordt.
Wanneer is logopedisch onderzoek verstandig?
Je hoeft niet te wachten totdat iemand nauwelijks meer verstaanbaar is. De Nederlandse multidisciplinaire richtlijn voor de ziekte van Parkinson noemt beperkingen in spraak of communicatie als indicatie voor verwijzing naar een logopedist.
Signalen om serieus te nemen
Denk bijvoorbeeld aan:
Deze signalen zeggen niet automatisch wat de oorzaak is. Ze kunnen wel aanleiding zijn om stem en spraak nader te laten onderzoeken.
Actuele paramedische richtlijn
Voor paramedische behandeling is sinds 2023 de Paramedische richtlijn parkinson beschikbaar. Deze richtlijn wordt periodiek bijgewerkt op basis van nieuwe kennis. In augustus 2025 is de richtlijn opnieuw geactualiseerd. Voor vijf hoofdproblemen werden aanbevelingen inhoudelijk aangepast. Problemen met verstaanbaar spreken waren daar één van. Dat maakt het belangrijk om behandeling niet uitsluitend te baseren op algemene stemoefeningen, maar op actuele professionele aanbevelingen en de individuele hulpvraag.
Een zachte stem bij Parkinson is geen kwestie van beter je best doen
“Praat wat harder” is meestal goed bedoeld. Maar wanneer iemand zelf ervaart dat hij normaal spreekt, terwijl de omgeving een steeds zachtere stem hoort, kan er meer spelen dan onvoldoende inspanning. Bij Parkinson kunnen onder andere stemluidheid, articulatie, spreektempo, intonatie en de waarneming van de eigen stem veranderen. Daarom begint goede begeleiding niet met nóg vaker zeggen dat iemand harder moet praten. Ze begint met onderzoeken waardoor iemand minder goed verstaanbaar wordt.
Krijg je steeds vaker te horen dat je te zacht praat?
Merk je zelf weinig verschil, terwijl je partner steeds vaker vraagt om iets te herhalen? Juist dat verschil tussen wat je zelf ervaart en wat anderen horen is relevante informatie om met een logopedist te bespreken. Een logopedist met deskundigheid op het gebied van Parkinson kan onderzoeken welke aspecten van stem en spraak de verstaanbaarheid beïnvloeden. Op basis daarvan kan worden bepaald welke behandeling of strategie bij jouw situatie past. Bespreek veranderingen in stem of spraak met je behandelend logopedist, huisarts of neuroloog. Waar nodig kan de behandeling worden afgestemd met andere betrokken zorgverleners binnen de Parkinsonzorg.
Neem gerust contact op met een gespecialiseerde logopedist in Parkinson van Huis voor Logopedie/Praatcoach. Zij kan gericht advies geven.
Bronnen en richtlijnen
ParkinsonNet. Paramedische richtlijn parkinson. Actuele Nederlandse paramedische richtlijn voor de behandeling van mensen met de ziekte van Parkinson. De richtlijn is in 2025 geactualiseerd, onder andere voor problemen met verstaanbaar spreken.
Richtlijnendatabase. Ziekte van Parkinson: indicaties voor verwijzing naar een logopedist. Beperkingen in spraak of communicatie worden genoemd als indicatie voor verwijzing naar een logopedist.
Sapmaz Atalar M, Oguz O, Genc G. Hypokinetic Dysarthria in Parkinson’s Disease: A Narrative Review. Sisli Etfal Hastan Tip Bul. 2023;57(2):163-170.
DOI: 10.14744/SEMB.2023.29560. PMID: 37899809.
Clark JP, Adams SG, Dykstra AD, Moodie S, Jog M. Loudness perception and speech intensity control in Parkinson’s disease. Journal of Communication Disorders. 2014;51:1-12.
DOI: 10.1016/j.jcomdis.2014.08.001. PMID: 25194745.
Muñoz-Vigueras N, Prados-Román E, Valenza MC, Granados-Santiago M, Cabrera-Martos I, Rodríguez-Torres J, Torres-Sánchez I. Speech and language therapy treatment on hypokinetic dysarthria in Parkinson disease: systematic review and meta-analysis. Clinical Rehabilitation. 2021;35(5):639-655.
DOI: 10.1177/0269215520976267. PMID: 33233932.
Ramig LO, Halpern A, Spielman J, Fox C, Freeman K. Speech treatment in Parkinson’s disease: Randomized controlled trial (RCT). Movement Disorders. 2018;33(11):1777-1791.
DOI: 10.1002/mds.27460. PMID: 30264896.
Meld je aan voor onze maandelijkse logopedie oefeningen
